آندومتریوز یکی از شایعترین و در عین حال پیچیدهترین اختلالات زنان است که در آن بافتی مشابه آندومتر (پوشش داخلی رحم) در خارج از رحم رشد میکند. این بافت در نواحی مختلف مانند تخمدانها، لولههای فالوپ، روده، دیواره لگن و حتی در موارد بسیار نادر در مناطق دورتر بدن دیده میشود. آندومتریوز اغلب با درد شدید، اختلالات قاعدگی و مشکلات باروری همراه است و به دلیل ماهیت مزمن و پیشروندهاش نیازمند تشخیص دقیق و درمان اصولی است.
برای بسیاری از زنان، شناخت این بیماری به معنای یافتن پاسخی برای سالها درد و ناراحتی است.
علائم آندومتریوز — چگونه این بیماری خودش را نشان میدهد؟
علائم آندومتریوز از فردی به فرد دیگر متفاوت است، اما شدت درد لزوماً نشاندهنده شدت بیماری نیست. بسیاری از زنان با آندومتریوز شدید، درد کمی دارند و برخی با درگیری خفیف، دردهای بسیار شدید را تجربه میکنند. شناخت علائم برای تشخیص زودهنگام اهمیت زیادی دارد.
دردهای مزمن لگنی
درد لگنی شایعترین علامت این بیماری است. درد ممکن است قبل از قاعدگی، حین آن یا حتی بعد از پایان خونریزی نیز ادامه یابد. این درد میتواند به کمر، باسن و حتی رانها تیر بکشد. در بسیاری از بیماران، درد به مرور زمان شدیدتر شده و بر فعالیت روزمره و کیفیت زندگی تأثیر گذاشته است.
درد هنگام رابطه جنسی (دیسپارونیا)
رشد بافت آندومتر در پشت رحم یا اطراف تخمدانها میتواند باعث ایجاد حساسیت و التهاب شدید شود. در نتیجه، بسیاری از زنان در هنگام دخول یا بعد از آن احساس درد عمیق و تیرکشنده دارند. این حالت یکی از نشانههای مهم آندومتریوز پیشرفته است.
اختلال در چرخه قاعدگی
قاعدگیهای بسیار دردناک، خونریزی شدید، چرخههای نامنظم یا لکهبینی بین قاعدگیها از نشانههای کلاسیک این بیماری به شمار میروند. آندومتریوز التهاب شدیدی ایجاد میکند که میتواند بر عملکرد طبیعی هورمونها و ساختار رحم تأثیر بگذارد.
اختلالات گوارشی
درگیری روده یا بافتهای اطراف آن باعث بروز علائمی مانند:
- درد هنگام دفع
- یبوست یا اسهال
- نفخ شدید
- تهوع قبل از قاعدگی
این علائم اغلب با سندرم روده تحریکپذیر اشتباه گرفته میشوند.
علل آندومتریوز — چرا این بیماری به وجود میآید؟
علت دقیق آندومتریوز هنوز به طور کامل مشخص نشده است، اما چند نظریه علمی با شواهد قوی وجود دارد. هرچند یک نظریه بهتنهایی نمیتواند تمام موارد را توضیح دهد، اما ترکیبی از عوامل ژنتیکی، هورمونی و ایمنی نقش مهمی دارند.
قاعدگی رتروگراد
رایجترین نظریه این است که بخشی از خون قاعدگی به جای خروج از بدن، از طریق لولههای فالوپ به داخل لگن بازمیگردد. این خون حاوی سلولهای آندومتر است که میتواند در نواحی مختلف بدن لانهگزینی کرده و رشد کند.
ژنها و سابقه خانوادگی
اگر مادر یا خواهر فرد به آندومتریوز مبتلا باشند، احتمال درگیری او تا سه برابر افزایش مییابد. بسیاری از تحقیقات نشان میدهند که جهشهای ژنتیکی خاصی در زنان مبتلا شایعتر است و نقش مهمی در ایجاد بیماری دارد.
مشکلات سیستم ایمنی
سیستم ایمنی ممکن است نتواند بافت آندومتریال خارج از رحم را شناسایی و نابود کند. همین اختلال موجب رشد و تکثیر بافتهای نابجا میشود.
نقش هورمون استروژن
آندومتریوز یک بیماری وابسته به استروژن است. یعنی این هورمون باعث تحریک رشد و التهاب بافتهای درگیر میشود. به همین دلیل، بسیاری از درمانها بر کنترل سطح استروژن تمرکز دارند.
روش های تشخیص آندومتریوز
تشخیص آندومتریوز میتواند پیچیده باشد، زیرا بسیاری از علائم آن مشابه سایر اختلالات زنان است. اما روشهای تشخیصی مشخصی وجود دارد که به پزشک کمک میکند بیماری را شناسایی کند.
معاینه لگنی
اگرچه معاینه بهتنهایی تشخیص قطعی نمیدهد، اما میتواند حساسیت، کیستها یا نواحی سفت را مشخص کند. این مرحله معمولاً اولین قدم در فرآیند تشخیص است.
سونوگرافی ترانسواژینال
سونوگرافی میتواند کیستهای آندومتریوما (کیستهای شکلاتی) را تشخیص دهد. هرچند ضایعات سطحی یا کوچک معمولاً با سونوگرافی دیده نمیشوند، اما این روش برای ارزیابی اولیه بسیار مؤثر است.
امآرآی (MRI)
MRI میتواند اطلاعات جزئیتری درباره وسعت درگیری بافتی ارائه دهد. در موارد پیشرفته یا قبل از جراحی، MRI کمک بزرگی به برنامهریزی درمانی میکند.
لاپاراسکوپی — دقیقترین روش تشخیص
لاپاراسکوپی تنها روش تشخیصی قطعی است که در آن پزشک با یک دوربین کوچک داخل شکم را مشاهده میکند. در این روش، ضایعات بهطور دقیق دیده میشوند و حتی نمونهبرداری نیز قابل انجام است.
روش های درمان آندومتریوز — از کنترل درد تا جراحی پیشرفته
درمان این بیماری کاملاً بسته به شدت علائم، سن بیمار و تمایل به بارداری انتخاب میشود. آندومتریوز درمان قطعی ندارد، اما با روشهای مناسب میتوان علائم آن را کنترل کرد.
درمان دارویی برای کنترل درد
داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) اولین گام برای کاهش درد هستند. این داروها التهاب ناشی از ضایعات آندومتریوز را کاهش میدهند و در موارد خفیف تا متوسط بسیار مؤثرند.
درمانهای هورمونی
درمان هورمونی هدفش کاهش یا توقف فعالیت استروژن است تا بافت آندومتر خارج از رحم خاموش شود.
انواع روشهای هورمونی شامل:
- قرصهای ترکیبی جلوگیری از بارداری
- پروژسترون خوراکی یا تزریقی
- دستگاه آییودی هورمونی
- آگونیستهای GnRH (برای خاموش کردن کامل چرخه تخمکگذاری)
جراحی لاپاراسکوپی
در موارد شدید، جراحی بهترین راه کاهش درد و بهبود باروری است.
چه مواردی با جراحی درمان میشوند؟
- کیستهای بزرگ آندومتریوما
- چسبندگیهای لگنی
- انسداد لولهها
- درد شدید و مقاوم به درمان دارویی
جراحی باید توسط جراح متخصص و باتجربه انجام شود تا احتمال بازگشت بیماری کمتر شود.
تأثیر آندومتریوز بر باروری
این بیماری یکی از دلایل مهم ناباروری است و حدود ۳۰ تا ۵۰ درصد از زنان مبتلا مشکلات باروری دارند. دلیل این موضوع شامل التهاب شدید، چسبندگیها، آسیب به تخمدانها و اختلال در تخمکگذاری است.
چه زمانی آندومتریوز مانع بارداری میشود؟
- وجود کیستهای شکلاتی بزرگ
- چسبندگی تخمدانها و لولهها
- اختلال در رشد فولیکولها
- کاهش کیفیت تخمک
درمان ناباروری مرتبط با آندومتریوز
- لاپاراسکوپی برای برداشتن ضایعات
- تحریک تخمکگذاری
- IUI در موارد خفیف
- IVF در موارد متوسط تا شدید
در بسیاری از زنان، پس از اصلاح بافتهای درگیر، شانس بارداری افزایش پیدا میکند.
سؤالات متداول
آیا آندومتریوز باعث نازایی دائمی میشود؟
خیر. بسیاری از زنان پس از درمانهای مناسب بهطور طبیعی یا با روشهای کمکباروری باردار میشوند.
آیا بیماری با یائسگی تمام میشود؟
در بیشتر موارد بله، زیرا با کاهش استروژن، فعالیت ضایعات کاهش پیدا میکند.
آیا آندومتریوز ارثی است؟
احتمال ارثی بودن وجود دارد، اما تنها یکی از عوامل مؤثر است.
آیا امکان بازگشت بیماری وجود دارد؟
بله، حتی پس از جراحی نیز احتمال بازگشت وجود دارد. اما با درمان مناسب و مراقبت مداوم میتوان آن را کنترل کرد.
جمع بندی
آندومتریوز بیماری مزمنی است که نهتنها درد و ناراحتی شدید ایجاد میکند، بلکه میتواند بر باروری، کیفیت زندگی و سلامت روان تأثیر جدی بگذارد. تشخیص زودهنگام، انتخاب روش درمانی مناسب و پیگیری مداوم، نقش بزرگی در کنترل علائم و جلوگیری از پیشرفت بیماری دارد.
در این مسیر، مشاوره و ارزیابی تخصصی توسط دکتر فاطمه امامی میتواند به زنان کمک کند بهترین تصمیم درمانی را انتخاب کرده و مسیر درمان را با آرامش و اطمینان بیشتری طی کنند.
