روشروش های جلوگیری از بارداری یکی از مهمترین موضوعات سلامت زنان و برنامه ریزی بارداری است. بسیاری از زوجین تمایل دارند بارداری را به زمان مناسبتری موکول کنند یا فاصلهگذاری بین بارداریها را رعایت نمایند. انتخاب یک روش پیشگیری مناسب نهتنها از بارداری ناخواسته جلوگیری میکند، بلکه میتواند از برخی بیماریهای زنان و عوارض جسمی و روانی نیز پیشگیری کند.
امروزه روشهای متنوعی برای جلوگیری از بارداری وجود دارد و هر کدام مزایا، محدودیتها و شرایط خاص خود را دارند. بنابراین انتخاب بهترین روش باید با توجه به سن، شرایط جسمی، وضعیت هورمونی، سابقه بارداری و سبک زندگی انجام شود.
چرا انتخاب روش مناسب پیشگیری اهمیت دارد؟
انتخاب روش پیشگیری فقط برای جلوگیری از یک بارداری ناخواسته نیست، بلکه بخشی از مراقبت از سلامت باروری زن محسوب میشود. بسیاری از مشکلات جسمی و حتی اختلافات خانوادگی زمانی ایجاد میشوند که بارداری بدون برنامهریزی رخ دهد. انتخاب آگاهانه یک روش مناسب باعث آرامش ذهنی زوجین و برنامهریزی بهتر برای آینده میشود.
تاثیر بر سلامت مادر
بدن مادر پس از زایمان مدتی در حالت تحلیل قرار دارد. ذخایر آهن، کلسیم و برخی ویتامینها کاهش پیدا میکند و بدن برای بازسازی به زمان نیاز دارد. اگر بارداری بعدی زود اتفاق بیفتد، مادر بیشتر دچار کمخونی، ضعف بدنی، خستگی مزمن و حتی فشارخون بارداری میشود. به همین دلیل رعایت مراقبتهای بعد از زایمان اهمیت زیادی دارد. فاصلهگذاری مناسب میان بارداریها کمک میکند بدن مادر به حالت طبیعی بازگردد و بارداری بعدی با خطرات کمتری همراه باشد.
تاثیر بر سلامت جنین
وقتی بدن مادر فرصت کافی برای بازیابی داشته باشد، مواد مغذی به شکل کاملتری به جنین میرسد. فاصله کم بین بارداریها با تولد نوزاد کموزن، زایمان زودرس و مشکلات رشد ارتباط دارد. بنابراین پیشگیری اصولی فقط محافظت از مادر نیست، بلکه سلامت نوزاد آینده را نیز تضمین میکند.
روش های هورمونی جلوگیری از بارداری
روشهای هورمونی با تنظیم سطح هورمونهای زنانه از تخمکگذاری جلوگیری میکنند یا شرایط رحم را برای بارداری نامناسب میسازند. این روشها جزو موثرترین روشهای پیشگیری محسوب میشوند.
قرص های ضدبارداری
قرصهای ضدبارداری رایجترین روش هورمونی هستند و معمولاً ترکیبی از استروژن و پروژسترون دارند. مصرف منظم آنها باعث جلوگیری از تخمکگذاری میشود و علاوه بر پیشگیری از بارداری، به تنظیم چرخه قاعدگی و کاهش دردهای ماهانه کمک میکند. در برخی افراد، جوشهای هورمونی نیز کاهش مییابد.
عوارض احتمالی شامل تهوع خفیف، لکهبینی یا حساسیت پستان است که معمولاً موقتی میباشد. برای اثرگذاری کامل، قرص باید هر روز در ساعت مشخص مصرف شود و فراموشی مکرر میتواند اثربخشی آن را کاهش دهد.
آمپول های هورمونی
این آمپولها هر سه ماه یک بار تزریق میشوند و برای افرادی که مصرف روزانه قرص را فراموش میکنند مناسب هستند. آمپول با مهار تخمکگذاری اثر طولانیمدت دارد و نیاز به مراقبت روزانه ندارد. در ماههای اول ممکن است قاعدگی نامنظم شود یا حتی مدتی قطع گردد که معمولاً طبیعی است. بازگشت باروری بعد از قطع تزریق ممکن است چند ماه طول
روش های داخل رحمی (IUD)
IUD وسیله کوچکی است که توسط پزشک داخل رحم قرار داده میشود و از روشهای پیشگیری طولانیمدت محسوب میشود. پس از قرارگیری، فرد نیاز به مصرف داروی روزانه ندارد و میتواند فعالیتهای معمول زندگی را ادامه دهد.
IUD مسی
این نوع فاقد هورمون است و با ایجاد تغییر در محیط رحم مانع لقاح میشود. اثر آن طولانی است و چندین سال باقی میماند. در ماههای اول ممکن است خونریزی قاعدگی کمی بیشتر یا درد خفیف ایجاد شود که معمولاً به مرور کمتر میشود. پس از خارج کردن آن، باروری سریع بازمیگردد.
IUD هورمونی
این نوع با آزادسازی مقدار کمی هورمون پروژسترون عمل میکند. علاوه بر پیشگیری از بارداری، خونریزی قاعدگی را کاهش میدهد و برای زنان با قاعدگیهای شدید گزینه مناسبی است. گاهی قاعدگی بسیار کم یا حتی قطع میشود که حالت طبیعی این روش محسوب میشود.
روش های فیزیکی و مکانیکی
در این روشها هورمونی وارد بدن نمیشود و فقط از رسیدن اسپرم به تخمک جلوگیری میشود. بنابراین برای افرادی که نمیخواهند داروی هورمونی مصرف کنند انتخاب مناسبی است.
کاندوم
کاندوم سادهترین و در دسترسترین روش پیشگیری است. اگر از ابتدای رابطه استفاده شود، احتمال بارداری را تا حد زیادی کاهش میدهد. مهمترین مزیت آن این است که علاوه بر بارداری، از انتقال بیماریهای مقاربتی نیز جلوگیری میکند. رعایت نکاتی مانند استفاده صحیح و توجه به سالم بودن آن در اثرگذاری بسیار مهم است.
دیافراگم
دیافراگم وسیلهای نرم است که قبل از رابطه داخل واژن قرار داده میشود و دهانه رحم را میپوشاند. معمولاً همراه با ژل اسپرمکش استفاده میشود تا اثر آن بیشتر شود. استفاده صحیح نیاز به آموزش دارد، اما مزیت آن این است که فقط هنگام رابطه استفاده میشود و تاثیری بر هورمونهای بدن ندارد.
روش های طبیعی جلوگیری از بارداری
این روش های جلوگیری از بارداری بر پایه شناخت چرخه قاعدگی و زمان تخمکگذاری انجام میشوند. در واقع زوجین با آگاهی از روزهای بارور و نابارور، زمان رابطه را مدیریت میکنند. مزیت این روشها نداشتن عارضه دارویی یا هورمونی است، اما وابستگی زیادی به دقت فرد دارد. کوچکترین اشتباه در محاسبه یا نامنظم شدن سیکل میتواند احتمال بارداری را بالا ببرد، بهخصوص در افرادی که استرس، تغییر وزن یا بیماریهای هورمونی دارند.
روش تقویمی
در این روش، زن با ثبت تاریخ شروع قاعدگی در چند ماه متوالی، الگوی چرخه خود را میشناسد و روزهای نزدیک به تخمکگذاری را مشخص میکند. معمولاً حوالی اواسط سیکل قاعدگی، احتمال بارداری بیشترین مقدار است و در این زمان باید از رابطه محافظتنشده پرهیز شود.
این روش بیشتر برای خانمهایی مناسب است که سیکل قاعدگی بسیار منظم دارند. با این حال عواملی مانند استرس، مسافرت، بیخوابی یا تغییرات هورمونی میتوانند زمان تخمکگذاری را جابهجا کنند. به همین دلیل میزان خطای این روش نسبت به روشهای پزشکی بالاتر است و بهتر است همراه با روشهای کمکی استفاده شود.
روش شیردهی (LAM)
در ماههای ابتدایی پس از زایمان، شیردهی مکرر باعث افزایش هورمون پرولاکتین میشود. این هورمون فعالیت تخمدان را مهار کرده و تخمکگذاری را کاهش میدهد. بنابراین در مادرانی که فقط از شیر مادر تغذیه میکنند، احتمال بارداری کمتر است.
با این حال این روش شرایط خاصی دارد: شیردهی باید شبانهروزی و انحصاری باشد و فاصله بین شیردهیها طولانی نشود. با شروع غذای کمکی، کاهش دفعات شیردهی یا بازگشت قاعدگی، اثر پیشگیری تقریباً از بین میرود. بسیاری از بارداریهای ناخواسته بعد از زایمان به دلیل اعتماد بیش از حد به این روش رخ میدهد.
روش های دائمی پیشگیری
این روش های جلوگیری از بارداری برای زوجینی مناسب است که تصمیم قطعی برای بچهدار نشدن در آینده دارند. چون برگشتپذیری آنها دشوار و گاهی غیرممکن است، قبل از انتخاب باید کاملاً آگاهانه تصمیمگیری شود.
بستن لولههای رحمی (توبکتومی)
در این روش لولههای فالوپ که مسیر رسیدن اسپرم به تخمک هستند بسته میشوند. بنابراین لقاح دیگر اتفاق نمیافتد. این عمل معمولاً با جراحی سبک و بیهوشی کوتاه انجام میشود و پس از چند روز فرد میتواند فعالیت عادی خود را از سر بگیرد.
نکته مهم این است که چرخه قاعدگی و هورمونهای زنانه تغییر نمیکنند و فقط امکان بارداری از بین میرود. اثر پیشگیری بسیار بالا است و یکی از مطمئنترین روشها محسوب میشود.
وازکتومی در مردان
وازکتومی یک عمل سرپایی ساده است که طی آن مسیر عبور اسپرم در مرد مسدود میشود. این عمل تاثیری بر میل جنسی، نعوظ یا توانایی رابطه ندارد و فقط اسپرم وارد مایع منی نمیشود.
بسیاری از زوجین تصور میکنند این روش باعث ضعف مردانگی میشود، درحالیکه هورمون تستوسترون همچنان ترشح میشود و عملکرد جنسی طبیعی باقی میماند. دوره نقاهت کوتاه است و از ایمنترین روشهای دائمی پیشگیری به شمار میرود.
انتخاب بهترین روش برای هر فرد
هیچ روش پیشگیری وجود ندارد که برای همه افراد بهترین باشد. شرایط جسمی، سن، سابقه بیماری، شیردهی، تعداد فرزندان و برنامه بارداری آینده همگی در انتخاب موثر هستند. مثلاً روش مناسب یک خانم جوان با یک مادر شیرده کاملاً متفاوت است.
به همین دلیل انتخاب خودسرانه یا صرفاً بر اساس تجربه اطرافیان میتواند باعث عوارض یا شکست پیشگیری شود. بررسی پزشکی و مشورت با متخصص زنان کمک میکند روشی انتخاب شود که هم ایمن باشد و هم با سبک زندگی فرد هماهنگ باشد.
عوارض احتمالی روش های جلوگیری از بارداری
اکثر روشهای جلوگیری از بارداری ایمن هستند، اما بدن افراد واکنشهای متفاوتی نشان میدهد. بیشتر این عوارض خفیف و موقتیاند و معمولاً پس از تطابق بدن برطرف میشوند.
عوارض هورمونی
در ماههای ابتدایی مصرف روشهای هورمونی ممکن است سردرد خفیف، تهوع، حساسیت پستان یا تغییرات خلقی ایجاد شود. این علائم معمولاً طی چند سیکل کاهش مییابد. در صورتی که شدید یا طولانی شود، پزشک میتواند نوع دارو یا دوز آن را تغییر دهد تا بدن سازگارتر شود.
عوارض مکانیکی
در روشهای داخل رحمی مانند IUD، بدن در ابتدا به وجود جسم خارجی واکنش نشان میدهد. به همین دلیل لکهبینی یا درد خفیف در چند هفته اول طبیعی است. معمولاً پس از چند چرخه قاعدگی، رحم با وسیله تطابق پیدا کرده و علائم از بین میرود. در صورت درد شدید یا تب باید بررسی پزشکی انجام شود.
سوالات متداول
آیا مصرف طولانیمدت قرص ضدبارداری خطرناک است؟
خیر، در افراد سالم و تحت نظر پزشک معمولاً بیخطر است.
بهترین روش جلوگیری از بارداری کدام است؟
بسته به شرایط فرد متفاوت است، اما IUD و روشهای هورمونی اثربخشی بالایی دارند.
آیا برگشت بعد از قطع روش های جلوگیری از بارداری امکانپذیر است؟
بله، در اکثر روشها باروری پس از قطع مصرف بازمیگردد.
آیا روش طبیعی قابل اعتماد است؟
نسبت به سایر روشها احتمال خطای بیشتری دارد.
کاندوم به تنهایی کافی است؟
بله، در صورت استفاده صحیح میتواند موثر باشد و از بیماریهای مقاربتی نیز پیشگیری میکند.
جمع بندی
روش های جلوگیری از بارداری بخش مهمی از مراقبتهای سلامت زنان و برنامهریزی خانواده محسوب میشود. انتخاب آگاهانه و علمی یک روش پیشگیری میتواند از بارداری ناخواسته، عوارض جسمی و فشارهای روانی جلوگیری کند و کیفیت زندگی زوجین را بهبود ببخشد.
هیچ روشی برای همه افراد بهترین نیست؛ بهترین روش های جلوگیری از بارداری، روشی است که با شرایط جسمی، سن، اهداف باروری و سبک زندگی فرد هماهنگ باشد. دریافت مشاوره تخصصی از دکتر امامی پیش از انتخاب، مهمترین قدم برای پیشگیری ایمن و مطمئن است.
